Trauma en de ziel

Als een deel van je ziel op slot ging. Soms is iets zo pijnlijk dat de psyche een deel van ons wegzet om te kunnen overleven. Donald Kalsched, jungiaans psychoanalyticus in de Verenigde Staten, beschrijft hoe dat werkt. En hoe de weg terug naar levendigheid juist begint op de plek waar dat deel verstopt zit: in dromen, in beelden en in ontmoetingen met het mysterie.

Een avond tussen twee werelden

Het boek opent op een veranda in Newfoundland, bij zonsondergang. Achter Kalsched klinkt het tv-nieuws over een aanslag in Kandahar, met doden en gewonden. Voor hem breken de golven van de Atlantische Oceaan op de rotsen en komen de sterren op. De ene wereld is vol menselijk lijden, de andere heilig en eindeloos. Hoe leef je in allebei, zonder de ene te gebruiken om aan de andere te ontsnappen? Met de woorden van de joodse denker Abraham Heschel noemt hij ons “bewoners van twee werelden”.

Het beeld dat hij daarbij gebruikt, is een Inuit-masker van walvisbeen: De Verhalenverteller. Het ene oog is dicht en kijkt naar binnen, naar dromen en verbeelding. Het andere oog is open en kijkt naar de harde werkelijkheid van relaties en het lichaam. Een goed verhaal over trauma heeft volgens Kalsched allebei die ogen nodig.

Het zelfzorgsysteem

Een jong kind dat meer pijn meemaakt dan het kan dragen, splitst zich op om te overleven. Een kwetsbaar, levend deel trekt zich terug: het zielskind. Kalsched noemt het mechanisme dat dit deel beschermt het zelfzorgsysteem. Het redde je ooit, maar het kan je later gevangen houden in verdoving en afstand. Veel van zijn cliënten zijn hoogsensitief en vonden als kind steun in een innerlijke wereld van beschermende aanwezigheden, in de natuur of bij dieren. Kalsched neemt die spirituele wereld serieus, als iets echts, en ook de duistere kant ervan, als innerlijke beschermers omslaan in kwelgeesten.

Wat je in de negen hoofdstukken vindt

Het eerste hoofdstuk gaat over levensreddende ontmoetingen met het heilige: verschijningen rond een sterfbed, Maria als beschermengel, en een mystieke ervaring tijdens een analyse. Daarna volgen het verlies en herstel van het zielskind, met verhalen als de effectenmakelaar met het begraven kind en Dellie en de pony. Kalsched leest de afdaling van Dante in de Inferno als een kaart van dissociatie en depressie, en volgt in een lang hoofdstuk één cliënt, Mike, door zijn hele therapie heen.

Verderop gaat het over heelheid en wat de neurowetenschap daarover zegt, over De kleine prins van Saint-Exupéry en het herstel van onschuld, en over het Grimm-sprookje Het meisje zonder handen als spiegel voor een lichaamsgerichte droomtherapie. Voor therapeuten zet hij ook de grote namen uit de psychoanalyse op een rij, van Winnicott en Fairbairn tot Bollas en Grotstein.

Jung tussen de werelden

Een van de mooiste hoofdstukken gaat over Carl Gustav Jung zelf. Kalsched volgt hoe Jung als kind een vroeg trauma doormaakte, hoe zijn ziel een toevlucht vond in een innerlijke wereld, en hoe hij aan het eind van zijn leven beide werelden weer verenigde. Hij gaat daarbij in discussie met Winnicott, die Jungs jeugd veel somberder uitlegde. Wie Het Rode Boek kent, leest dit hoofdstuk met andere ogen.

Over deze uitgave

Het Engelse origineel verscheen in 2013 als Trauma and the Soul, als vervolg op Kalscheds eerdere The Inner World of Trauma. De Nederlandse vertaling verscheen in 2024 bij AnkhHermes en telt 512 pagina’s, met afbeeldingen, noten en een register. Het is geen lichte kost en in de eerste plaats geschreven voor therapeuten, maar ook een schat als je je wilt verdiepen in Jung, dromen en trauma. Merk je dat oude pijn je leven nog sterk beheerst, zoek dan ook steun bij een therapeut. Meer boeken over dit onderwerp vind je in onze top 10 boeken over trauma en heling.