Een ode aan het leven, uit het oude Egypte. In de graven van Egypte lagen papyrusrollen met spreuken, hymnen en gebeden die de ziel moesten begeleiden op haar reis door de andere wereld. Wij noemen die verzameling het Egyptische dodenboek. Wie het leest, ontdekt dat het minder over de dood gaat dan de titel doet vermoeden: het is van begin tot eind een lofzang op het licht en op het leven dat doorgaat.
Veel namen voor één boek
De Egyptenaren kenden de teksten onder verschillende namen. Ze werden ook het Boek van Thoth genoemd, naar de god met de kop van een ibis die de daden en gedachten van de mensen opschreef en als samensteller van het boek gold. De Grieken zagen in hem later Hermes Trismegistus. Een andere naam is Boek tot manifestatie van het licht, en uit de twaalfde dynastie kennen we de titel Het boek van de meester van het geheime huis. Er bestaan verschillende versies die onderling sterk verschillen.
Ka, ba en de stralende khu
Een van de mooiste delen van deze uitgave is de uitleg van hoe de Egyptenaren de mens zagen. Het fysieke lichaam heette khat. Daarnaast had ieder mens een ka, een geestelijke dubbelganger, afgebeeld als twee armen die zich openen voor een omhelzing. De ba, vaak getekend als een vogel met een mensenhoofd, woonde in het hart en kon na de dood vrij reizen tussen het graf en de hemel. Verder noemt het boek de schaduw, de sekhem of levenskracht, en de khu, de stralende geestelijke ziel die eeuwig is. Na de juiste rituelen ontstond de sahu, een geestelijk lichaam waarmee de overledene bij Osiris verder leefde.
Het hart was daarbij zo belangrijk dat maar liefst vijf hoofdstukken over het bewaren ervan gaan. Met een hart, zegt de overledene, ben je meester over je armen en benen. Bij het oordeel wordt dat hart gewogen tegen de veer van Maät, de godin van waarheid en orde.
Wie maakte deze vertaling?
Op het omslag staat M.A. Geru als vertaler. Uit de toelichting van redacteur J.W. Arends blijkt dat dit een schuilnaam is van Bart van der Meer, die ook de inleiding schreef en in 1973 overleed. Zijn vertaling volgt grotendeels The Book of the Dead van de Britse egyptoloog E.A. Wallis Budge uit 1895: de titels van bijna alle 192 spreuken komen daarmee overeen. Voor deze nieuwe uitgave legde Arends de tekst opnieuw naast een vroege druk van Budge. Het voorwoord is van Edzina A. Rutgers, die het dodenboek naast het Tibetaanse dodenboek legt: beide gaan uit van een onvergankelijk bewustzijn in de mens.
De papyrus van Ani
Veel van de spreuken in dit boek komen uit de beroemde papyrus van Ani, een schrijver uit Thebe die rond 1250 voor Christus leefde. Zijn dodenboek is een van de grootste en mooist geïllustreerde die bewaard zijn gebleven: een rol van zo’n 24 meter lang. Wallis Budge verwierf hem in 1888 op avontuurlijke wijze voor het British Museum in Londen, waar hij nog steeds ligt, en sneed hem daarbij in 37 vellen. In 1895 publiceerde Budge zijn vertaling, de tekst waar deze Nederlandse uitgave grotendeels op teruggaat. Je herkent Ani ook in de spreuken zelf: de overledene die spreekt, is vaak hij.
Wat je verder vindt
Naast de spreuken zelf bevat het boek afbeeldingen, waaronder een grafschildering uit het graf van Nacht in Thebe en een reliëf uit het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden. In de inleiding staan ook de aangrijpende klacht van Isis om haar gestorven Osiris en een oud Egyptisch gedicht dat de dood beschrijft als genezing: “De dood staat heden voor mij als voor een zieke die gezond wordt.”
Het voorwoord geeft een mooie leestip mee: lees deze teksten met je hart, zorgvuldig en één voor één, zoals je aren opraapt van een gemaaid veld. Het boek verschijnt in de reeks AnkhHermes Klassiekers en is toe aan de zevende druk. Leg het gerust naast Het Tibetaanse dodenboek: twee oude culturen die elk op hun eigen manier de reis van de ziel beschrijven.
Meer boeken over goden, helden en oude verhalen vind je in onze leesgids Mythologie: de mooiste boeken over goden en mythen.
Meer over bijna-doodervaringen en de reis van de ziel lees je in onze leesgids Is er leven na de dood?
Meer boeken over het oude Egypte vind je in onze leesgids Het oude Egypte en zijn mysteriën: de mooiste boeken.
