Op 11 oktober 1940 werd Hermannus van Tongeren, grootmeester van de Nederlandse vrijmetselaren, door de Duitse bezetter gearresteerd. Een half jaar later, op 29 maart 1941, overleed de oud-generaal in concentratiekamp Sachsenhausen. Het lot van Van Tongeren staat symbool voor wat de vrijmetselarij in de oorlogsjaren overkwam. Dit gebonden, geïllustreerde boek van Waanders Uitgevers gaat over die periode.
Waarom verboden de nazi’s de vrijmetselarij?
De idealen van de vrijmetselarij, zoals vrijheid van denken, verdraagzaamheid en broederschap over grenzen van geloof en afkomst heen, stonden haaks op het nationaalsocialisme. In de nazipropaganda werden vrijmetselaars bovendien samen met Joden afgeschilderd als een geheime macht achter de schermen. Al in september 1940 werd elke vorm van vrijmetselarij in Nederland verboden. De loges moesten sluiten, hun gebouwen en bezittingen werden in beslag genomen en veel symbolen, documenten en boeken verdwenen.
Voor sommige leden had het verbod nog zwaardere gevolgen. Leo van Dam, lid van de Haarlemse loge Kennemerland en gemeenteraadslid, was een uitgesproken antifascist. Na een mislukte vluchtpoging dook Van Dam onder, werd op het onderduikadres gearresteerd, belandde in het Oranjehotel in Scheveningen en werd in 1942 in Auschwitz vermoord. Een struikelsteen in Haarlem herinnert sinds 2023 aan dat verhaal.
Verzet en herstel
Van Tongeren hielp volgens historisch onderzoek op persoonlijke titel het vroege verzet. Een dochter van de grootmeester, Jacoba van Tongeren, leidde later de verzetsorganisatie Groep 2000. Na de bevrijding troffen de vrijmetselaren hun gebouwen leeggehaald aan. Het Ordearchief werd na de oorlog teruggevonden in het Duitse Hirzenhain, maar het archief over de jaren 1932 tot 1940 ging verloren.
Vandaag beheert het Cultureel Maçonniek Centrum Prins Frederik in Den Haag de collecties van de Orde, met daarin ook een van de grootste verzamelingen anti-maçonnieke geschriften ter wereld. Wie de oorlogsgeschiedenis wil begrijpen, heeft aan zulke bronnen veel: ze laten zien hoe vooroordelen werden opgebouwd en verspreid.
Meer over de vrijmetselarij
Het boek telt 192 pagina’s met illustraties. Wil je meer weten over de spirituele kant van de Orde zelf, lees dan De verborgen spiritualiteit van de vrijmetselarij van Karel Musch. Over symboliek en rituelen gaat Geheimen, symbolen en rituelen van de vrijmetselarij van Jean-Louis de Biasi. In de leesgids hieronder vind je meer over hermetisme en de Rozenkruisers.
Veelgestelde vragen
Wanneer werd de vrijmetselarij in Nederland verboden?
In september 1940, enkele maanden na het begin van de Duitse bezetting. Na de bevrijding in 1945 werd de Orde weer opgebouwd.
Wie was Hermannus van Tongeren?
Van 1929 tot 1941 grootmeester van de Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden, en een gepensioneerd generaal-majoor. Van Tongeren werd in 1940 gearresteerd en overleed in 1941 in Sachsenhausen.
Leesgids
Boeken over de verborgen westerse traditie
